۱۰ آذر ۱۳۹۴ ه‍.ش.

"عارف‌نامه" به روایت شاهرخ مشکین‌قلم

چرا نمایش "عارف‌نامه" به روایت شاهرخ مشکین‌قلم اثری ضعیف و غیرمسئولانه است؟

هفته‌ی گذشته تئاتر عارف‌نامه به کارگردانی شاهرخ مشکین‌قلم در فستیوال تئاتر ایرانی در شهر کُلن اجرا شد و عارف‌نامه‌ی ایرج‌میرزا که در اواخر دوره‌ی قاجار سروده شده است در قالب نمایش به روی صحنه رفت. ایرج‌میرزا در این مثنوی که خطاب به عارف قزوینی نوشته است، وضعیت ایران در آن سال‌ها را به تندی مورد انتقاد قرار می‌دهد و بر نقش عواملی چون حجاب، مذهب، و تاثیر آخوندها و ملایان در ناکامی‌های اجتماعی و سیاسی ایران تاکید میکند. با توجه به ساختار سیاسی کنونی ایران عجیب نیست که چنین نقدهایی همچنان روزآمد و کارا به نظر برسند و تشویق شادمانه‌ی حضار را در پی داشته باشند. اما این همه‌ی داستان نیست. مشکین‌قلم شعر ایرج‌میرزا را بی آن که بخواهد به چیزی ضد شعر ایرج‌میرزا تبدیل کرده و به سویه‌های رهایی‌بخش آن محتوایی معکوس داده است؛ چیزی که نتیجه‌ی بریدن عارف‌نامه از کانتکست تاریخی خاص خود و الصاق بی چون و چرای آن به کانتکست امروز است.

ایرج‌میرزا در مثنوی عارف‌نامه بارها از کلماتی چون کونی و بچه‌باز استفاده می‌کند و همجنس‌گرایی را به نبود آزادی و عدم امکان رابطه با زنان نسبت می‌دهد. گرچه متنی را که متعلق به یک قرن پیش است نمی‌توان با معیارهای جدید عملی و معرفتی سنجید و بازخواست کرد اما بازنمایی مو به موی آن در کانتکست فعلی را قطعا می‌توان به پرسش گرفت. بازنمایی همجنس‌گرایی به عنوان رفتاری پست و از سر ناچاری و ناتوانی، از بی‌خبری نسبت به مباحثی ناشی می‌شود که گرچه صد سال پیش از ایرج‌میرزا انتظار نمی‌رفت با آنها آشنا باشد اما امروزه آن‌قدر همه جا مطرح شده‌اند که مخالفان را در اظهارنظر مردد و محتاط کنند. از سوی دیگر، ماجرا در مورد اقلیتی است که بخاطر سبک زندگی‌شان هنوز در ایران با خطر اعدام مواجه هستند و این لزوم دقت در بازنمایی‌های مربوط به این سبک زندگی را از حیث سیاسی مضاعف می‌کند. چطور می‌شود از مشکین‌قلم توقع نداشت که با واژگان دیگری‌ساز و تحقیرآمیزی که ریشه در باورهای عوامانه و سطحی‌نگر دارند این ستم را بازتولید نکند؟ چطور می‌شود از یاد برد که معنا هرگز امری معلوم و ثابت نیست و در میانه‌ی انبوهی از نسبت‌ها شکل می‌گیرد که در هر کانتکست تاریخی و فرهنگی خاص از نو زاده می‌شوند؟

 در بخش‌های دیگری از این مثنوی، راوی برای نقد حجاب و نقش مرتجعانه‌ی مذهب زنی محجبه را در موقعیت عشق‌بازی تصویر می‌کند که گرچه در نهان به رابطه‌ی جنسی با مرد متجاوز بی‌رغبت نیست و به آن تن می‌دهد اما تا پایان از برداشتن روبنده‌ی خود ابا می‌کند. زن محجبه در این روایت به "پیاز و سیر پیچیده در پارچه" و یا "بادمجان" تشبیه می‌شود. ایرج‌میرزا ضمن این روایت به لزوم برابری زنان و مردان اشاره می‌کند و حجاب را مانعی برای این برابری می‌بیند. در کانتکست تاریخی این شعر، چنین استدلالی بی‌تردید دلالتی رهایی‌بخش و پیشرو دارد اما کیست که از جنبه‌های ایدئولوژیک و سیاسی و قدرت‌محوری که در نظم جهانی امروز نسبت به پوشش اقلیت‌های مسلمان روا داشته می‌شود غافل باشد و نداند که کارکرد متحجر و واپس‌گرای مذهب با تحقیر و به حاشیه رانی بی‌اثر نمی‌شود و چه بسا بازتولید و تقویت شود؟ استدلال ما این است که هنرمند متعهد باید به تفاوت‌ها و پیچیدگی‌های زمانی آگاه باشد و با تحقیر و مواجهه‌ی سطحی و به ظاهر رادیکال، نبرد واقعی را به بیراهه نکشاند.

در غیاب افق‌های عملی و واقعی برای مبارزه با نظم سیاسی مسلط، پربیراه نیست که همه‌ی ناکامی‌ها و شکست‌ها به سوی فیگور آخوند فرافکنی شود؛ گویی که ساخت اجتماعی و سیاسی جامعه را یک نهاد واحد به تنهایی به محاق برده است و دیگران، که تماشاگران تئاتر هم خود را جزوی از آن می‌شمارند، صرفا قربانی وضعیت موجودند. این گونه است که وقتی ایرج‌میرزا می‌گوید هر چه می‌کشیم از آخوندهاست تماشاچیان امروزی به وجد می‌آیند. قرار نیست مداخله‌ای اتفاق بیفتد و یا حتی فکرش به اذهان خطور کند، چرا که ایرج میرزا می‌گوید سیاست کار پاک‌بازانی چون ما نیست و هر کس بیدار است لاجرم سرش بالای دار است. این جاست که لابد باید همزبان با این باور عامیانه گفت سیاست پدر و مادر ندارد و باید خو کنیم به هرچه هست. گاهی هم برای آن چه نیست و نمی‌دانیم و نمی‌خواهیم بدانیم که چیست هورا بکشیم، شاید که بیاید. کیست که نداند در غیاب سیاست رهایی‌بخش و آوانگارد که داعیه‌ی تغییر وضعیت به نفع فرودستان و حاشیه‌نشینان را دارد، باید هم چنین روایت‌ها و مواجهه‌هایی برچسب تابوشکن و رادیکال بخورند.

 مشکین‌قلم می‌تواند استدلال کند که او هنرمند است و هدفش بازنمایی دقیق یک اثر ادبی بوده است. ممکن است مخالفان را به تلاش برای محدودسازی و سانسور هنر متهم کند. در این صورت باید پاسخ داد که استدلال ما صرفا اخلاقی نیست و بیشتر ماهیتی منطقی دارد؛ اجرای مثنوی عارف‌نامه پس از صد سال، بیش از آن که ستم به اقلیت‌ها باشد جفا به خود ایرج‌میرزاست، چرا که اثری آوانگارد در زمانه‌ی خود را که ماهیتی اساسا روشنگر و رادیکال داشته است از دلالت‌های کارکردیش تهی کرده و به متنی ارتجاعی و سرکوب‌گر بدل نموده است. کلمات همان کلمات هستند و به ظاهر هیچ تعدیل و جرحی در آنها صورت نگرفته است، اما ساده‌لوحی است اگر خیال کنیم معنای یک اثر صرفا و تماما از کلماتش ناشی می‌شود و از یاد ببریم که آن چه معنای متن را شکل می‌دهد، نسبت میان کلمات و جملات و عوامل فرامتنی خاصی چون سنت عرفی و اجتماعی، روح تاریخی هر عصر، و در نهایت جایگاه معنایی متغیری است که متن در نسبت با این عوامل به دست می‌آورد. سخن کوتاه، مشکین‌قلم بی آن که بداند بخش عظیمی از معنای عارف‌نامه را حذف کرده و بی‌راه نیست اگر ادعا کنیم که سانسور اتفاقا همین جا رخ داده است.

پانوشت: این متن با همدستی رفیق یگانه ام سمیرا الیاسی نوشته شده. رفیق کیست جز آنکس که با او فکر میکنیم. لینک های مرتبط:  دیوان ایرج میرزا ، گزارش بی بی سی از بی باکی در سنت شکنی
.

۲۰ شهریور ۱۳۹۴ ه‍.ش.

سالمرگ

Live or die, but don’t poison everything…—  Anne Sexton

از مرگ تو جز با تو نمی توانم بگویم. مانده ام تنها با خاطراتی که از یادم می گریزند و فرو می روند به تاریکی. مانده ام تنها با خاطراتی که هرگز نداشته ام و یک به یک می زایم شان و در باد می دوند. مانده ام با خودم. از این به خود واماندگی بد تر هم هست؟
از مرگ تو با همه ی درخت ها می توانم بگویم. به تن سوزان هیچ کدام دست نمی زنم. شیاری هست بین من و درخت. بین پوست من و پوست تن تو. تن درخت. 
هر وقت باران و باد شدید می شود می توانم از مرگ تو بگویم. از چتری که دست های فلزی اش می شکند. از کفش های گل آلود. از آفتابِ یکباره. از سنگ های گورستان. از سنگ های ایستاده. دویدن . دویدن. دویدن.
هیچ کس با من از تو نمی گوید. از تو که در نظر آنها بخاطر عشق مرده ای. بخاطر رنج زیستن در این جهان مرده ای. بخاطر فاصله گذاری مرده ای. بخاطر زبان مرده ای. بخاطر چشم هات مرده ای. بخاطر چیزی که از دست همه دور بود مرده ای. یا شاید هم یک روز از همه چیز خسته شده بودی و گفتی بمیری بهتر است. 
از مرگ تو جز با تو نمی توانم بگویم.
می گفتی چرا کم می نویسم. یک سال از تو گذشت و نمی توانم بنویسم. زبانم بند آمده. اگر روزمره با همه ی امواجش غرقم کند هم چیزی در من هرگز نمی خندد. چیزی از من برای همیشه با تو مانده ست. با تو که نمی دانم چه بوده ای. چه میخواسته ای. آن سوال جانکاه، آن مرگ زبان و یاد، نفس مرا تنگ میکند. با این همه من قاتلی جز کار نمی شناسم. روز را سبک میکند کار.
این ماه کذا که می رسد چیزی در هوا هست که از آن نفرت میکنم. از دستهای خودم نفرت میکنم. از شنیدن بعضی نام ها نفرت میکنم. از تو نفرت میکنم. از اینکه همه ی تلاش ها و تقلاها برایم پوچ می شود نفرت میکنم. 
نفرت میکنم و ادامه می دهم.
اینجا تنها مانده ام با خودم. نه نقشه ای و نه جاده ای. 
دو نیم شده ام و خودم را شکست خواهم داد. 


۱۷ خرداد ۱۳۹۴ ه‍.ش.

گذار از اعتراض به مقاومت

» اعتراض زمانی ست که می گویم با این چیز و‌ آن چیز مخالفم، مقاومت زمانی ست که کاری میکنم تا مطمئن باشم چیزی که با آن مخالفم دیگر اتفاق نخواهد افتاد. اعتراض زمانی ست که می گویم دیگر این چیز را تحمل نمی کنم، مقاومت زمانی ست که کاری می کنم تا دیگران هم آن را تحمل نکنند.

(آنچه میخوانید کولاژی از جملات ست که میتوانند به هم مربوط باشند یا نباشند. صرفا برای مقابله با فراموشی اینجا نوشته شده اند و دعوت اند به اینکه کتاب* خوانده شود.)
×
در ژوئن ‍۱۹۶۸ در مقاله ای تحت عنوان «خشونت» نوشت: تظاهراتِ خشونت آمیز، دیگر استثنایی که اثباتِ قاعده‌ (مسالمت آمیز) باشد نیست. امروزه مشروعیت انقلابیِ خشونت است که در بوته ی آزمایش می رود. و «قهر» ابزاری ست که ما نه مطلقا نفی اش می کنیم و نه به طور سرسری مورد استفاده اش قرار می دهیم. ابزاری ست که باید بدانیم موثر بودن و مشروعیت انقلابی اش را چگونه در فرآیندی از تفکر تئوریک و استفاده ی عملی درک کنیم.
×
باید پرسید ایا مبارزه ای را که فقط با نوشته، با سخن پراکنی های بی ضرر و با قدرت نمایی های کلامی انجام می شود می توان مبارزه خواند؟ اعتراض صلح آمیز علیه نظام سرمایه داری، اتلاف وقتی ساده لوحانه است. سرمایه داری برای ادامه ی عملکردش به سلطه گر و تحت سلطه نیاز دارد. انرژی اعتراضی را باید به سمت سرنگونی نظام هدایت کرد. به سوی «جنگ طبقاتی».
×
با تفکر حاکم بر جنبش که مسائل زنان را غیر سیاسی می دانست و سیاست را در یک سطح محدود میکرد مشکل داشت و می گفت: مسائل شخصی سیاسی ست، بچه بزرگ کردن سیاسی ست، رابطه ی مردم با هم کاملا سیاسی ست.. زیرا که روشن میکند افراد تحت ستم قرار دارند یا آزادند. معتقد بود ستم بر زنان را نباید به طور مجزا بلکه به عنوان بخشی از ساختار سرمایه داری فهمید.
×
از روزنامه نگاری دست کشید و به این نتیجه رسیده بود که با اعتراضات گسترده و صلح آمیز و با لغات نمی توان بر سیر وقایع تاثیر گذاشت زیرا که عمل همواره روی دست کلمات بلند می شود. میگفت روزنامه نگاران از لحاظ سیاسی بی تاثیرند زیرا تنهایند و به این توهم دامن می زنند که برای روزنامه های رادیکال و آزاد می نویسند.
×
صبح روز ۱۴ ماه مه ۱۹۷۰ هفت تیری در کیفش گذاشت و در عملیات فرار بادر شرکت کرد. بعدتر متنی تحت عنوان «ارتش سرخ بسازیم» بیرون آمد: لزومی به توجیه آزادی بادر برای روشنفکران حراف یا همه چیزدان که از ترس زهره ترک شده اند نیست. باید این عمل را به بخش بالقوه ی انقلابی مردم توضیح داد. یعنی آنها که خود اسیرند و فورا این عملیات را می فهمند. آنها که در مقابل استثمارشان چیزی دریافت نمیکند. هیچ امیدی به دسترسی به زرق و برق ها ندارند و تطمیع هم نمیشوند. نه روشنفکران خرده بورژوا. عملیات بادر تازه اول کار است! که پایان سلطه ی پلیس نزدیک است. ما در کار ساختن ارتش سرخ هستیم. گه خور های چپ را ول کنید. به چپ عینی بچسبید. یک شبکه ی پخش موثر بسازید که خارج از دسترس خوک ها باشد. از کاناپه هایتان بلند شوید. جزئیات بی اهمیت را فراموش کنید. گه های ترسو و پاچه خوارها را بی خیال شوید. دنبال پناهنده، خانواده های پرجمعیت، مادون پرولتاریا و زنان کارگر بگردید و دم به تله ندادن را از آنها یاد بگیرید. 
×
از اول ژوئن ‍۱۹۷۲ تا ۱۱ نوامبر ۱۹۷۴ در انفرادی کامل بود. در سلول هایی که دیوارهایش ضد صدا و سفید براق بودند و آسمان از آن به سختی دیده می شد. او در این بند مرگ تنها بود. مانیفست انقلابی که از این ایزولاسیون بیرون‌ آمد این بود:
نظام در متروپل چنان توده ها را در کثافت خودشان فرو افکنده که به نظر می رسد هر گونه درک از اینکه تحت ستم و اسثمارند را از دست داده اند، دیگر چیزی ورای یک خودرو، یک تعطیلات و یک حمام کاشی کاری شده نه مجسم می کنند و نه آرزو. نتیجتا سوژه ی انقلابی کسی ست که از این اجبارات می گسلد و از شرکت در جنایات نظام سر باز می زند؛ همه ی آنها که هویت شان را در مبارزات آزادی بخش مردم جهان سوم می یابند و تن به انشعاب طبقه کارگر نمی دهند.
×
همرزم اش در زندان بر اثر اعتصاب غذا به قتل می رسد. و آخرین پیام ش از زندان همه را به نبرد فرا می خواند: هر نبرد تازه، هر عملیات، هر درگیری با خود تجارب تازه ای به همراه دارد و اینگونه است که نبرد تکامل می یابد، مبارزه، شکست، باز هم مبارزه، باز هم شکست و نبردی تازه. چنین است تا رسیدن به پیروزی نهایی تا پای جان بجنگ. مساله کاملا روشن است: ما با خوک ها در جنگیم. به مثابه ی یک انسان برای رهایی انسانها. این یک جنگ انقلابی ست. با همه ی عشقی که به زندگی داریم: مرگ را حقیر می شماریم. به نظر من معنی خدمت به خلق همین است.
×
در جلسه ی دادگاهی که به جرم فراری دادن بادر محاکمه اش میکنند دادگاه را بخشی از جنگ روانی سازمان امنیت می خواند. از ضرورت نابود کردن نظام سلطه ی امپریالیسم می گوید. از ضرورت نابودی صورت بندی های نظامی دولت. از انحصاری که قدرت سیاسی بر قهر اعمال میکند. از انترناسیونالیسم پرولتری و از بین المللی بودن و از طولانی بودن روند انقلاب. می گوید: انقلاب به «چند خیزش مردمی» خلاصه نمی شود و «بر خلاف تصور احزاب و گروه های رویزیونیست
[یا صحیح تر بر خلاف ادعایشان چرا که از قدرت تصور بی بهره اند] مسئله به گرفتن کنترل دولتی خلاصه نمی شود». او مسالمت جویی و قانون گرایی رویزیونیست ها را محکوم می کند و در نقد کسانی که معتقدند مردم به اندازه ی کافی (برای انقلاب) پیشرو نیستند، میگوید در قاموس آنها «سیاه پوستان، بی سوادان، برده ها، مردم تحت استعمار، قربانیان شکنجه، تحت سلطگان، گرسنگان و آنها که تحت استعمار و امپریالیسم رنج می کشند به اندازه ی کافی پیشرو نیستند که مثل انسان کنترل سازماندهی خود را به دست بگیرند.. این استدلال کسانی ست که نگران اصلی شان موقعیت خودشان در قدرت است، کسانی که میخواهند به مردم حکومت کنند و نه آنهایی که میخواهند مردم را رها کنند و به مبارزات آزادی بخش شان یاری رسانند.» به مقوله ی چریک متروپل می پردازد و به عملیات آزادی بادر. می گوید: این عملیات «تمام عناصری را که برای یک استراتژی مبارزه ی مسلحانه علیه امپریالیسم نیاز است دارا بود. یک زندانی را از چنگال دولت رها کرد. حاصل کار گروهی بود که برای به عمل در آوردنش خود را در یک هسته ی سیاسی نظامی سازمان دادند. آنها برای آزادی یک انقلابی، کادری که وجودش برای سازماندهی چریک متروپل ضروری بود و هست عمل کردند..». از نظر او این عملیات نمونه بود چرا که در مبارزه با امپریالیسم قبل از هر چیز باید زندانیان را آزاد کرد. زندان نهادی ست که علیه همه استثمارشدگان و ستمدیدگان به کار می آید.. ولی باید آنها را از «اسارت در بیگانگی کامل و مطلق شان و از خود بیگانگی شان، از فاجعه ی وجود و سیاسی مردم در یوغ امپریالیسم، جامعه ی مصرفی و رسانه ها، و از کنترل اجتماعی ساختارهای طبقه ی حاکمه که به بازار و دولت وابسته شان می کند، نیز رها کرد». او از روند خودشناسی در زندان می گوید، از کشف تاثیرات «جدایی زندگی حرفه ای از زندگی خصوصی، جدایی بین کار روشنفکری و کار یدی...» از لنین علیه کائوتسکی نقل میکند تا بگوید انقلاب همیشه با عده ی کمی آغاز می شود. از له دوان در رابطه ی دیالکتیکی بین استواری در اصول و انعطاف در عمل نقل میکند. به مارکس و ماریگلا رجوع می دهد. ساختار تشکیلاتی و رهبری ضد اتوریته ی چریک شهری را توضیح میدهد. جنگ روانی دولت علیه بادر و راف را توضیح می دهد. همه ی اینها را زنی می نویسد که بیش از دو سال در حبس انفرادی و بند سکوت زندانی بود. 
×
روز نهم ماه مه ۱۹۷۶ اعلام کردند خودکشی کرده اما همه چیز نشان از جنایت پلیس داشت. پزشکان کمیته ی تحقیق اعلام کردند که مرگ او با خفگی بر اثر دار زدن مطابقت ندارد و به نظر می رسد او وحشیانه مورد تجاوز قرار گرفته و به قتل رسیده است.
×
یک روز قبل از آنکه جسدش را پیدا کنند در یکی از دست نوشته هایش نوشته بود یکی از تاکتیک های پلیس در جنگ های ضد شورش علیه جنگ چریکی آن ست که رهبران را از بین ببرند.
در نامه ای به یکی از همرزمانش نوشت: 
«اگر جنگیدن هویت تو باشد ما را نمی توانند تحت ستم قرار دهند تا زمانی که از فکر کردن و جنگیدن باز نایستیم. باید بتوانیم تجربه هامان را به یکدیگر منتقل کنیم و شرط اینکار فهم کلکتیو به مثابه ی یک فرآیند است. فرآیندی که حبس کردن افراد در سلول های استبدادی را بر نمی تابد. فهم کلکتیو به مثابه ی یک فرآیند یعنی مبارزه متحدانه علیه سیستم. سیستمی که واقعی ست و به هیچ وجه تخیلی نیست.»

- *با زبان آتش، نگاهی به زندگی اولریکه ماینهوف را از اینجا بخوانید. 

۱۲ خرداد ۱۳۹۴ ه‍.ش.

تاریخ در تاریخ می میرد


روایت فاتحان از تاریخ، روایتِ پایانِ آن است. حال آنکه راوی خود می‌داند که همواره در آستانه‌ی تاریخ ایستاده است و اشباحِ آن قلعه‌ی کهن باز خواهند گشت؛ همان گونه که هر امر سرکوب‌شده‌ای بازمی‌گردد و به نام‌های کهن معانی نو می‌بخشد. از این روست که راوی تاریخ فاتحان، وسواس‌گون و مضطرب به جعل روایت مشغول می‌شود تا پیروزمست فریاد برآرد "این آخر تاریخ است. ما پیروز شده‌ایم."
این همان نمایشی است که مدت‌هاست شاهد آنیم. فیگورهایی چون جزنی و دیگران ده‌ها سال پس از مرگ‌شان در اشکال مختلف و با 'بی‌طرفی کامل' تخریب می‌شوند و پروژه‌ی سیاسی حاکمیت برای حذف صدای مخالفین پیش می‌رود. بدان معنا که این تخریبِ حساب‌شده، بیش از آن که متوجه گذشته باشد، حال و آینده را نشانه می‌رود. 
در طرف مقابل، امواجی از خشم، پرخاش و واکنش شکل می‌گیرد تا از حقانیت این فیگورها 'دفاع' شود. این دفاع در شکل گروهی و فردی گرچه فهمیدنی است اما  بخش بسیار کوچکی است از آن کنشی که قرار نیست صرفا دفاعی و واکنشی باقی بماند. ریشه‌ی این واکنش‌های غالبا عاطفی، مضطرب و غیرانتقادی را می‌توان تا حدودی در سرکوب سیستمیک و فقدان سازمان‌یابی واقعی جست. با این حال می‌شود به اشکال دیگر رویارویی با روایت جعلی فکر کرد و به موضع‌گیری‌های پرخاش‌گر و بیرونی محدود نشد. می‌شود به افشای اهداف و انگیزه‌هایی پرداخت که در پس پروژه ی تخریب پنهان شده‌اند و رسانه و قدرت را همدست یکدیگر کرده‌اند. این زمانی رخ می‌دهد که از چهره‌ی خنثی و بی‌طرف رسانه پرده براندازیم و مکانیسم‌هایی همچون گزینش، برجسته‌سازی، حذف و انکار بخش‌های مختلف واقعیت تاریخی و در نهایت ترسیم روایتی ناقص، مخدوش و مغرضانه از تاریخ را افشا کنیم.
ورای این اسطوره‌زدایی از بی‌طرفی رسانه و افشای کارکردهای عامدانه‌اش، به مرحله‌ی رویارویی با خود می‌رسیم. بخش عمده‌ی این رویارویی را نوعی پرسش‌گری معرفتی تشکیل می‌دهد. پیش از هر چیز لازم است از خود بپرسیم ما از تاریخ چه تعریفی داریم؛ آیا تاریخ همان گذشته است؟ انباشتی از متون، خاطرات و زندگی‌هایی است که به معنای زیستی پایان یافته و میراث ما شده‌اند؟ آیا از همین روست که می‌کوشیم آن بخشی از تاریخ را که به خودمان مرتبط می‌دانیم از جعل و تخریب در امان داریم؟ اگر این رویکرد عمده‌ی ما به تاریخ نیست، پس این هم آوایی گسترده و گذرا درمقابله با پروژه‌ی تخریب حتی از سوی محافظه‌کارترین نیروهای چپ از کجا می‌آید؟ جز این است که چنین رویکردی فیگورها را بدل به سنگواره‌هایی می‌کند که روزگاری قهرمانان شریفی بوده‌اند و امروز آنقدر مرده و بی‌صدا هستند که در هر مناسبتی خواسته و ناخواسته از سرمایه‌ی نمادین‌شان مصرف می‌شود؟ به شکل قاب عکسهایی در کنگره‌های سازمان‌هایی بی‌ربط، بر سر صندوق رأی به سیاستهای راستگرا در دست چپ‌گرایان میانه‌رو، در مراسم‌ها و مناسک‌های تقویمی و هر از گاهی هم در نبردهای رسانه‌ای و کتاب چهره‌ها.
مدافعان چنین رویکردی دانسته و ندانسته  تصویری کهنه از تاریخ دارند. گویی فیگورهایی چون جزنی و دیگران، جایی در میانه‌ی تاریخ منجمد شده‌اند و اینک ما وظیفه داریم تا به رغم وضعیت مضمحل، نامعلوم و از‌هم‌گسیخته‌ای که گرفتار آنیم صدای آنان شویم. این گونه است که موضوعی معرفتی را که اساسا به درک و دریافت ما از تاریخ مرتبط است بدل به موضوعی اخلاقی/عاطفی می‌کنیم. تاریخ را هم‌چون مجموعه‌ای از نقاط منفک و بی ارتباط می‌بینیم و امر تاریخی را که متنی گشوده به خوانش‌های مدام است به شکل میراثی مرده می‌فهمیم. این‌ گونه است که اشباح برای همیشه اسیر قلعه‌ی فاتحان می‌مانند. حال آن که قلعه را باید شکست تا اشباح برگردند. باید به یاد آورد که اشرف، پویان، بهرنگی و جزنی صرفاً شهدای درگذشته نیستند و اندیشه و عمل‌شان در تاریخ فعلی ما حضور دارد بی‌ آن که لازم باشد به شکلی پسینی و واکنشی احیا و ایجادش کنیم. 
اگر به جای تقلیل تاریخ به گذشته‌ی مرده، آن را چون ترکیبی از رخدادها و فرآیندهای زنده‌ای بفهمیم که به شکلی پویا بر هم اثر می‌گذارند و امروز را می‌سازند، به اصلی‌ترین پرسش می‌رسیم: نسبت خود ما با جزنی چیست و کجاها با او مرز و گسست داریم؟
 فهم تاریخی، امور را تا حدودی به بستر زمانی و اجتماعی‌شان وابسته می‌کند و از ما می‌خواهد متون بجا مانده از فیگورها را در بستر شکل‌گیری‌شان بخوانیم و از مرزبندی و مواجهه‌ی انتقادی با گذشته به هراس نیفتیم. چنین کنکاشی مستلزم نوعی آشکارسازی، خودآگاهی و خودشناسی است که در آن 'خود'، هم معنایی فردی و هم معنایی جمعی دارد. از دل بازخوانی انتقادی متن‌های بجامانده است که می‌توانیم از 'امکان‌ها 'پرسش کنیم. با مطالعه‌ی چشم‌انداز افرادی چون جزنی که شاهد بی‌واسطه‌ی موقعیت خود بوده‌اند، می توانیم آن عصر را بهتر شناخته و از این طریق موقعیت فعلی خودمان را به شکلی جامع‌تر بشناسیم. اینجاست که به فهمی دیالکتیکی از جریان تاریخ رسیده‌ایم. زیرا همان گونه که اندیشه‌ی امثال جزنی بر رویکرد فکری چپ اثر ایجابی داشته است، موقعیت و بستر تاریخی خاصی هم که او در آن زندگی کرده عاملیتی جدی در موقعیت فعلی ما دارد و از جهاتی در یک پیوستار واقع شده‌اند.
با این رویکرد، هم‌چنان می‌شود با سؤالات امروز سراغ اسلوب‌های جزنی و دیگران رفت و به شکلی فعالانه وجه همواره رهایی بخش و کارآمد این اسلوب‌ها را بازخوانی نمود و بخش‌های ناکارآمد را به شکلی مستدل و منصفانه نقد کرد. تنها  در این صورت است که دفاع  ما از سنت‌مان تار و پود مستحکمی می‌یابد.
هم نام و هم محتوای آن چه باز می‌گردد و حیات می‌یابد به کنش ما مشروط است. رستگاری نام‌های کهن و مازادهای تازه‌اش در گرو چنین تلاش نقادانه‌ای است، چرا که در صورت پیروزی دشمن، حتا مردگان نیز در امان نخواهند بود.

پانوشت: این متن در شماره ی یازدهم رادیو ریزوم | تپه های اوین و حروف سربی روزنامه خوانده شده است. 

۱۵ اردیبهشت ۱۳۹۴ ه‍.ش.

هملت‌ماشین | هاینر مولر

افلیای نمایشنامه ی مولر هیچ شباهتی به افلیای نازپرورد شکسپیر با آن عشق رانده شده ی هملت ندارد تا با رنجوری شکننده اش زندگی خود را تسلیم جویباری کند. افلیا در این اثر نه تنها سرکش تر و هنجارشکن تر از هملت است، بلکه از هملت قربانی تر است، از هملت ماشین تر است: 
« قلب او یک ساعت است.»:
او زنی ست آویخته بر طناب دار. زنی که از فرط اعتیاد، سپیدی برف بر لبانش نشسته. زنی سر فرو برده در اجاق که دیروز باز از خودکشی منصرف گشته. او همانی ست که اشیاءِ اسارت اش را در هم می شکند. نبردگاهی که وطن اش بود را در هم می کوبد. درها را می گشاید تا فریادِ جهان به درون آید. همچون باد. زندان اش را به آتش می کشد. جامه اش را در آتش می افکند. سینه اش را می شکافد و ساعتش را بیرون می کشد. ساعتی که قلب اش بود. و به خیابان می رود.
او همان الکترا ست که انتقام می گیرد: همه چیز را به خاک و خون می کشد، زمین و زمان را در آتش می سوزاند، بارها خود را هلاک می کند و بارها دوباره زنده می شود و در خیابان همه ی شهرهای دنیا با تنی پوشیده از خون می دود. او تصویری ست از اینگه همسر اول هاینر مولر که رگ خود را از هم دریده. او شبحی ست از همه ی زنان همچون مده آ، طاهره قرة العین، رزا لوکزامبورگ، فریدا کالو و اولریکه ماینهوف. 
افلیا اما در پایان نمایش با همه ی عصیانگری اش باز هم افلیاست. افلیایی سوگوار، مغموم و شکست خورده که در جایی مانند آسایشگاه روانی باندپیچی شده ست. او در انتقام خود حنجره ای را می جوید با ظرفیتی فراتر از غرش جنون و اراده ی برنده تر از تیغ دشنه. به همین دلیل در کالبد الکترا تجسم می یابد:
«افلیا: این الکترا ست که سخن می گوید: در قلب تاریکی. زیر خورشید شکنجه. خطاب به شهرهای بزرگ جهان. من جهان را میان ران هایم خفه می کنم. همان جهانی که زاده بودم»
با این همه فریاد می زند: «نگون سار باد خوشبختیِ اطاعت، زنده باد نفرت، تحقیر، شورش، مرگ. آن زمان که اطاعت با کاردهای قصابی از میان اتاق خواب های شما می گذرد حقیقت را در خواهید یافت»
--
متن نمایشنامه را از لینک های زیر بخوانید: 
ترجمه ی فارسی از ناصر حسینی مهر

۱۱ اردیبهشت ۱۳۹۴ ه‍.ش.

انتقاد از خود

رفیق عزیز،

پیش از آنکه از نقش فعال چپ و تاثیر او بر اذهان طبقه ی کارگر بپرسی، پیش از آنکه این نام عام را در کنار آن دیگری بگذاری، پیش از آنکه خودت را بیرون این منجلاب و فراز آن بگذاری، پیش از آنکه آن را به مثابه ی یک متن خشمگین از یک فعال دلسوز چپ در کتاب چهره ها پست کنی، بگذار روایت را مرور کنیم.
یک تجمع دولتی در روز کارگر برگزار شد که هشت سال بود به هزار بهانه لغو میشد یا به مکان های مسقف محدود و محصور می شد. در این تجمع دولتی، آنها که شرکت کرده اند پلاکاردهایی با مضامین فاشیستی دست داشته اند و با مواضع دولت درباره ی کارگران افغان همصدا شده اند. می نویسی: بیاییم قبول کنیم که این ها کارگرند و حاشا نکنیم. باید از تو پرسید آیا تردید داری که این آسیب و عقب ماندگی در جای جای روزمره ی مجازی و حقیقی 'ما' دیده می شود؟ آیا کارگران با‌ آن چهره ی "ایده آل شده" از این دایره به سبب جایگاهشان به خودی خود بیرون بوده اند؟ یا تو امروز چهره ی مخدوش "همگان" را کشف کرده ای؟ نوشتی اعصاب نداری فعلا. با این همه اگر کسی از آشنایان ات در این تجمع بوده اند، بپرس که چه دیده اند؟ ازمداخله شان بپرس. از وزیر شعار بپرس و شعارهای تعیین شده از پیش. بپرس و بدان آن "نام عام" که به محاق برده ای چقدر یکدست و بی حفره ست.
از حفره های درشت اش همین بس که بدانی چند روز پیش هفت تشکل مترقی اش در بیانیه هاشان چه خواسته بودند. فیلم تجمع شان روبروی مجلس را دیده ای؟ می دانی که دغدغه ی نیروهای امنیتی در آن روز، جدا کردن معلمان و کارگران بود که یکی برای دیگری شعار میداد و آن یکی پلاکارد دیگری را در دست گرفته بود؟ هر چند که هر آنچه بی واسطه ی پیشاهنگان خود خوانده، رشد یابد و حیات داشته باشد، گویی لایق توجه نیست. بیانیه ای که تنها چند ساعت پس از تجمع در حمایت از کارگران و مردم شریف افغانستان نوشته شد به چشم نمی آید زیرا که از قرار فعالین چپ مورد نظر شما در آن مداخله ای نداشته اند.
همین دیروز چند نفری از چهره های شاخص  این جنبش را دستگیر کرده اند و خیال میکنی اگر همدست این تجمع هزاران نفره بوده اند زندان جای شان بود؟ آن جعبه های کوچک شیرینی برغم تلخی دستگیری ها را دست سندیکالیست های شرکت واحد دیده ای؟ عکس های تار اما بیانیه های مترقی معلمان و کارگران مریوان را دیده و خوانده ای؟ حق داری. زیرا که عکس های شفاف و فراوان ایلنا از تجمع امروز بسیار بیشتر و بهتر دیده می شوند تا آن حاشیه ی مقاومی که برغم سرکوب هنوز جان دارد. 
حالا بیا به پشت سرمان نگاه کنیم. جنبش کارگری را بگذاریم برای آنها که اول ماه می تنها یک روز از روزمره ی سالیان مبارزاتی شان ست و روزی نیست که حتی خبرگزاری های دولتی از مقاومت های بی بدیل شان در این زمانه ی اعتدال و تدبیر، خالی شود. بگذار به خودمان نگاه کنیم. چه بهتر که در فراغت از نقدهای توخالی، بپرسیم در ناکامی های تجارب جمعی پیش از هشتاد و هشت و بعد از آن چه نقشی ایفا کرده ایم. حال کجاییم و چه آموخته ایم. ما که مواجهه ی انتقادی با تجارب خود را نیاموختیم باید فروتنی و تماشا را بسیار تمرین کنیم. تنها این طور می توانیم بفهمیم تاثیر ما در تعالی اندیشه های جامعه ای که در آن زندگی می کنیم چه بوده است. در آخر، اگر ماحصل خشم تو این باشد که بدانیم در نشیب ایستاده و میدان مبارزه را گم کرده ایم، چاره ای نیست جز آنکه هیاهوی مجازی را به نفع نبردهای عینی و اعتراضات واقعی ترک کنیم. از اضطرار موقعیت ما همین بس که چند روز پیش دست زنی سی ساله و کارگر در دستگاه بستنی سازی گیر کرد و او به داخل دستگاه کشیده شد. ما از این خبر چه می فهمیم؟ صادقانه می پرسم.

زیاده حرفی نیست.

فدا

۷ فروردین ۱۳۹۴ ه‍.ش.

قوچ تنها


 شش سال گذشت عزیز خانوم. 
خواب یک قوچ تنها می بینم که با شاخ های مهتابی روی صخره ای مرده. 

تقویم دیگر مدت هاست که نمی تواند گذر زمان را به من بگوید. اسفند هشتاد و هفت آخرین تاریخی ست که من توی تقویم دیده ام و باور کرده ام. بعد از آن فقط گذر اعداد بوده و غیاب منتشر.
غیاب جدی ترین تجربه ی زندگی من بوده است. و دیده ام چطور خاطرات مرا دستکاری میکند. جاهایی نور می پاشد و جاهایی را به تاریکی می برد. طوری که خیال میکنم روز به روز بیشتر فراموش میکنم و آنچیزی که مانده به زبان آمیخته است و پیش از آن که واقع شده باشد ساخته ی جان من است. مهمترین غیاب به عزیز مربوط است. همین که توی عکس چادرش را توی مشت گرفته و مایل به نور با چشم های بسته و دندان های سپید می خندند. هر بار که از او نوشته ام از مرگ اش پریده ام. نمی خواستم تن اش را توی آن سیاهی ببینم. و از قضا تن خودم را. زیرا که انگار مرگ دیگری همیشه مرگ خود آدم ست. مواجهه ای شخصی ست که آنکه مرده آن را نمی بیند و در آن نیست. چیزهایی از او در تن من هست که با مرگ او به تاریکی می افتد و روشن تر از قبل میشود. چیزهایی هم هست که برای همیشه کبود می ماند و حتما همین است که تا مدتها کام زبان و خاطره را گس میکند. گس یعنی فرار.
امروز صبح که بیدار شدم و خواندم هفتم فروردین فقط یک چیز یادم آمد که می نویسم و دوباره می میرم از این نوشتن:
شش سال پیش تن اش و موهای حنایی اش را خاکی کرده اند. درست یک روز بعد از آن که من پریدم که برسم به امتحانی مهمل. از آن وقت هرگز برنگشته ام که خر آن خاک را بگیرم و دست هاش را بکشم بیرون تا پلک های ترسانم را ببندد.
آن شبهای طویل بیمارستان بالا سرش نشسته بودم و به آن پاکت خون نگاه می کردم که می ریخت به رگ هاش. هذیان میگفت. آقا جون را می دید. چادر میخواست. من هر چه سرود بلد بودم میخواندم. گفت برو قرآن بیاور. این ها چیست که میخوانی؟ تشر می زد. قهر میکرد. بهانه میگرفت. و سوزن توی رگ هاش جا بجا میشد. میگفت سوسک از دیوار روبه رو بالا می رود توی چشم هاش.
ظهرها ملاقات بود. همه می آمدند. دایی خواست کمک مان کند با هم برویم تا دستشویی. یک شانه را دایی گرفت و دیگری را من. به کاشی ها نگاه میکردم که راه کوتاه شود. ایستاد. گوژ پشت و بهت زده. به دایی نگاه کرد و تمام شده بود. زمین خیس و چشم ها خیس و لباس خیس و سکوت خیس. 
همه بودند. خلوت نمیشد. کاشی ها صاف و بی چروک. عزیز را نمی شد دزدید از آن تلخی. یک جور حرمت بود تن او برای من. و حالا بی اینکه کسی اراده کرده باشد، آن تن محترم، مضمحل میشد.
این جور وقت ها زبان میخواهد بگوید چه می بیند و ناتوان میشود. به نام می خواندش: ستاره ی ویران. می خواندش: شاخ مهتاب. اما تن متلاشی ساکت ست. زبان آنجا راه ندارد.
هزار قاب درخشان از روزمره ی عزیز و کودکی که من باشم هست. اما مرگ به همه ی اینها بی ربط میماند. بابا میگوید همه اش یک گذار ست به وادی دیگری و نباید متوقف شد. من هم میگویم نمی شود با زبان و خاطره از شکاف مرگ پرید.
در نهایت عزیز، همان خلوت پاکیزه ای را داشت که نیما میگفت؛ آنقدر باصفا و پاکیزه که سالها بعد از مرگش جوانی که هنوز نطفه اش بسته نشده، در گوشه یی نشسته از او می نویسد.